Kanser teşhisinde rekor artış, ölüm oranlarında tarihi düşüş! Korku artık umuda mı dönüştü?

---

---

Hemen hepimizin çevresinde kanser teşhisi alan birileri var. Kanser oranları gerçekten artıyor mu? Neden bu hastalık çok yaygınmış gibi hissediliyor? Uzmanlar, günümüzde 50 yıl öncesine kıyasla daha fazla insana kanser teşhisi konuluyor olsa da aslında hastalık nedeniyle hayatını kaybedenlerin sayısı giderek azaldığını söylüyor. Peki tüm bunlar ne anlama geliyor? Hâlâ kanserden korkmalı mıyız yoksa onu artık tedavisi olan bir hastalık olarak mı görmeliyiz?

Kanser küresel bir sorun. Eğer eskisinden daha fazla kanser teşhisi konulduğunu düşünüyorsanız, haklısınız. 50 yıl öncesine kıyasla bugün daha fazla insana kanser teşhisi konuluyor.

Bunun nedenleri arasında gerçek vaka sayısındaki artış, daha iyi tarama yöntemleri veya ‘kanser’ olarak kabul edilen durumların tanımının değişmesi yer alıyor. Ancak madalyonun bir de iyi tarafı var: Artık kanserden ölenlerin sayısı azalıyor. Yaşa göre uyarlanmış kanser ölüm oranları, 1999 yılında her 100.000 kişide 201 iken, 2023 yılında çarpıcı bir düşüşle 100.000 kişide 142'ye geriledi.

Bu iki durumun yani vaka artışı ve ölüm oranlarındaki düşüşün nasıl aynı anda mümkün olabildiğini ve kanser teşhisi konan kişiler için geleceğin aslında neden oldukça umut verici olduğunu anlamak için, öncelikle kanserin ne olduğunu, nasıl ortaya çıktığını ve modern tedavilerin bu teşhisi hastanın lehine çevirmek için nasıl yollar bulduğunu kavramak gerekiyor.

KANSER NEDİR VE NASIL BAŞLAR?

En basit anlatımla kanser, vücuttaki hücrelerin kontrolsüz bir şekilde büyümesidir. Bunun pek çok farklı nedeni olabilse de hepsi hücrenin genetik talimatlarında, yani DNA'sında meydana gelen hatalarla ilişkilidir.

Bir hücre bölünürken rastgele bir hata yapabilir ve bu durum, etrafındaki diğer hücrelerden daha hızlı büyüyen bir hücrenin ortaya çıkmasına neden olabilir. Ya da hücre; ultraviyole (UV) ışınları veya sigaradaki kimyasallar gibi kanserojen maddeler tarafından hasara uğratılabilir.

Bazı kanserler, hücrenin ‘kendini imha etme’ kodunun bozulmasıyla da ortaya çıkabilir. Normal şartlarda vücudumuz, hücrelerin hasar gördüğünü, çok hızlı büyüdüğünü veya anormal davrandığını fark eder. Buna tepki olarak da hücrelere büyümeyi durdurmalarını veya kendilerini yok etmelerini söyleyen kimyasal sinyaller gönderir. Ancak genetik hatalar bu sinyali bozabilir ya da hücrenin bu uyarıyı algılama yeteneğini engelleyebilir. Böylece hücre, vücuttan gelen “dur ve teslim ol" talimatlarına kulaklarını tıkar.

Kontrolsüz hücre büyümesine yol açan genetik hataların çoğu tamamen ‘şanssızlıktan’ kaynaklanır. Yaşımız ilerledikçe vücudumuzdaki daha fazla hücre bölünür; bu da hücrelerden birinin bölünme esnasında hata yapması ve kansere dönüşmesi ihtimalini istatistiksel olarak artırır. Kanser teşhislerinin çoğunun ileri yaştaki yetişkinlerde konulmasının nedeni tam olarak budur.

Şanssızlığın bir başka boyutu da doğuştan getirdiğimiz genetik mutasyonlar dır. Kanser vakalarının yaklaşık yüzde 10'unun; meme, yumurtalık ve prostat kanseri gibi türlerle ilişkili olan BRCA1 ve BRCA2 gibi kalıtsal genetik anomalilerden kaynaklandığı tahmin ediliyor.

Bazı genetik hatalar ise virüsler aracılığıyla hücrelerimize taşınır. Dünya genelindeki kanserlerin yüzde 13 ila 20'sinin; İnsan Papilloma Virüsü (HPV), Epstein-Barr virüsü, Hepatit B ve C gibi virüslerden veya Helicobacter pylori gibi bakterilerden kaynaklandığı düşünülüyor.

Bunların dışında, hücrenin DNA'sını bozarak veya hasara uğratarak kansere yol açabilecek vücut dışı yani çevresel faktörler de mevcut. Sigara kullanımı, alkol tüketimi ve güneşten ya da solaryum gibi kaynaklardan gelen ultraviyole radyasyona maruz kalmak bunların başında geliyor.

Daha az yaygın olan diğer DNA düşmanları arasında ise endüstriyel kimyasallar, nükleer radyasyon ve hatta geçmişte başka kanserleri tedavi etmek için kullanılmış olan kemoterapi veya radyoterapi gibi çevresel maruziyetler yer alıyor.

Kanser hücreleri oluştuktan sonra oldukça sinsi davranırlar : Tümörleri beslemek adına kan damarlarının kendilerine doğru büyümesini sağlayarak yeterli oksijen ve besine ulaşabilirler; bağışıklık sisteminden gizlenip kendilerini kamufle ederek yok edilmekten kaçabilirler; hatta bağışıklık sistemini kandırarak kendilerinin hayatta kalmasına ve büyümesine yardım etmesini bile sağlayabilirler.

KANSER ORANLARI ZAMAN İÇİNDE NEDEN ARTTI?

Genel olarak bakıldığında, kalp-damar hastalıkları, felç ve diğer ölümcül tıbbi durumlardan kaynaklanan ölümler azaldığı için insanlar artık daha uzun yaşıyor. Ancak yaşam süremiz uzadıkça, hücrelerimizin genetik mutasyon biriktirme olasılığı da istatistiksel olarak artıyor.

Kanser oranlarının değişmesi, ‘kanser’ kelimesini nasıl tanımladığımızla da ilgilidir. Örneğin, hastaların birçoğunda ‘myelodizplastik sendrom’ adı verilen bir tür kemik iliği kanseri bulunuyor.

Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ile Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI), bu durumu resmi olarak bir kanser türü kabul edip akciğer, meme veya prostat gibi yaygın kanserlerle birlikte takip etmeye başlayalı henüz yaklaşık 25 yıl oldu. Resmî kurumlar bu hastalığı kanser olarak adlandırmaya karar verdiği an, Amerika'da teşhis edilen kanser sayıları bir gecede yılda yaklaşık 20.000 vaka birden artmış oldu.

Ayrıca kanser teşhislerindeki artışın büyük bir kısmı, erken ve gelişmiş teşhis yöntemlerine dayanıyor. Radyolojik görüntüleme cihazları artık çok daha hassas ve gelişmiş durumda; bu sayede kanser teşhisine yol açan anormallikleri çok daha iyi yakalayabiliyorlar. Laboratuvar testleri, kan içinde bulunan ve kanserin varlığına işaret eden belirli tümör belirteçlerini, hastalık henüz başka bir belirti vermeden çok önce tespit edebilecek şekilde geliştirildi.

Kanseri henüz erken evredeyken, yani tedavi edilme ihtimalinin en yüksek olduğu dönemde yakalamak için tasarlanan kanser tarama programları da geçmişte hiçbir zaman teşhis edilemeyecek olan, oldukça yavaş büyüyen bazı kanser türlerini ortaya çıkardı.

Her ne kadar 50 yaş altı kişilerde görülen kolon kanseri gibi bazı kanser türlerindeki artışlar çok konuşulsa ve endişe yaratsa da 50 yaş üstü kişilerdeki kolon kanseri oranları gibi bazı gruplarda kanser sıklığının düştüğü de bir gerçek.

KANSERİ HEDEF ALAN VE YOK EDEN TEDAVİLER SÜREKLİ GELİŞİYOR

Ortada gerçekten çok iyi bir haber var: İnsanlar kanser teşhisi aldıktan sonra artık hiç olmadığı kadar uzun süre yaşıyor. Ulusal Kanser Enstitüsü verilerine göre, şu anda sadece ABD'de 18 milyondan fazla kanser atlatmış kişi bulunuyor ve bu sayının 2040 yılına kadar 26 milyona ulaşması bekleniyor. Kanseri atlatan kişilerin yüzde 70'i teşhisten sonra 5 yıl veya daha uzun süre yaşıyor; yaklaşık yarısı 10 yıl veya daha fazla hayatta kalıyor ve bu kişilerin dörtte üçünü 60 yaş ve üzeri bireyler oluşturuyor.

Kanser sonrası hayatta kalma oranlarındaki bu artışın bir kısmı erken evre teşhislere bağlı olsa da asıl teşekkürü kanser tedavilerindeki muazzam ilerlemelere borçluyuz. Geleneksel kemoterapiler, hücrelere bölünme sürecindeyken zarar verir ve bu yönüyle hızla bölünen kanser hücrelerini hedef alır.

‘Anjiyogenez inhibitörleri’ olarak adlandırılan diğer ilaçlar ise tümörü besleyen kan damarlarının oluşmasını engeller. Ancak bu geleneksel yaklaşımlar her zaman kişinin kanserine özel değildir ve kanserli olmayan sağlıklı hücrelerin büyümesini de olumsuz etkileyebilir.

Buna karşın, son 20-30 yılda, kanser hücrelerinin içindeki spesifik genetik mutasyonları hedef alan ilaçlar geliştirildi. Meme kanserindeki HER2 anomalisi, akciğer kanserindeki ALK, lösemideki FLT3 ve son zamanlarda pankreas kanserindeki KRAS mutasyonunu hedef alan ilaçlar bunlardan sadece birkaçı.

Dahası, son 10-15 yılda kanser tedavisinde ‘immünoterapi’ kullanımıyla adeta bir devrim yaşandı. Bu yöntemdeki ilaçlar doğrudan kanser hücrelerinin dışındaki proteinleri hedef alıyor ya da hastanın kendi bağışıklık sistemini devreye sokarak onu kanseri bulup yok etmek üzere eğitiyor. Bu yeni ve yenilikçi tedaviler, birçok kanser türünde hastalığın gerileme oranlarını ve süresini uzattı, hayatta kalma şansını artırdı ve kansere yaklaşım şeklimizi tamamen değiştirdi.

Özetlemek gerekirse; etrafımızda eskisinden daha fazla kanser vakası varmış gibi göründüğü doğru. Ancak kanserin daha erken teşhis edilmesi, daha etkili şekilde yok edilmesi veya artık ölümcül bir hastalıktan ziyade yönetilebilir kronik bir sağlık sorununa dönüştürülmesi sayesinde, tıp dünyasında geleceğe dair hiç olmadığı kadar büyük bir umut var.